Georgian (Georgia)English (United Kingdom)
მართლმადიდებლური ხატი თანამედროვე საკრალურ სივრცეში

(სტატია წარმოადგენს ამავე სახელწოდების სამაგისტრო კვლევის ნაწილს)
ეკა ვეკუა
აპოლონ ქუთათელაძის სახელობის თბილისის სახელმწიფო
სამხატვრო აკადემია. კულტურის კვლევების მაგისტრი

თანამედროვე სამყარო ვიზუალური კულტურის ეპოქაში ცხოვრობს. ვიზუალური კულტურა კი არის ყველაფერი, რაც ხედვას უკავშირდება. კაცობრიობა არასდროს ყოფილა იმდენად ვიზუალიზებული, როგორიც დღესაა. ვიზუალური კულტურა არა მხოლოდ ყოველდღიურობის განუყოფელ ნაწილად იქცა, არამედ თავად ყოველდღიურობა გახდა.Mirzoeff N. An Introduction to Visual Culture. London: Routledge, 1999 გვ.1ვიზუალური კულტურა „იმიჯის“ - სახე-ხატის ცნებასთან არის დაკავშირებული. რეკლამები ტელევიზიაში, ინტერნეტსა თუ ბანერებზე, თამაშები, აპლიკაციები „სმარტფოუნში“, ლოგოები - ეს გახლავთ ახალი ტიპის სურათები, რომელთა გარეშეც თანამედროვე ეპოქაში არ არსებობს ერთი სფერო, ისინი იქცნენ იდენტობის გამომხატველ ნიშნებად, რომელთაც უნიკალური ენა აქვთ და მისი საშუალებით მყისიერად აწვდიან სამიზნე აუდიტორიას გზავნილს იმ პროდუქტის შესახებ, რომელთა “ხატებსაც” წარმოადგენენ.
ამ გამოსახულებათა შორის არსებობს ვიზუალური სახე-ხატების ისეთი სახეობა, რომელსაც არსობრივად განსხვავებული მიზნები, წარმოშობის ისტორია და სივრცე აქვს. ეს საკრალურ-რელიგიური სახე-ხატებია. ვიზუალური რევოლუციის ამ რთულ ეპოქაში ის მნიშვნელოვან გავლენებს განიცდის, რაც მასში ვიზუალურ, შინაარსობრივ და აღქმის კუთხის თვალსაზრისით, ცვლილებებს უდებს საფუძველს.
ქრისტიანული ხატი საკრალური გამოსახულებაა, რომელიც მკვეთრად განსხვავდება რელიგიური შინაარსის ნახატისგან. მისი უმთავრესი დანიშნულებაა, იყოს სალოცავი გამოსახულება და ღმრთის ხორცშესხმის ჭეშმარიტების მაქსიმალურად სწორად გადმოცემა სცადოს. ის ორ რეალობას აერთიანებს: ღვთიურსა და მიწიერს, ისტორიულსა და ზედროულს.
თანამედროვეობამ ხატის გარეშემო ახალი საკითხები დააყენა. მასში მიმდინარე ეტაპობრივმა ცვლილებებმა აუცილებელი გახადა კანონიკის საკითხში ჩაღრმავება. XX საუკუნის ცნობილი მკვლევრებისა და თანამედროვე მეცნიერთა ნააზრევის მიმოხილვა გვიჩვენებს, რომ ამ თემასთან დაკავშირებით აზრთა სხვადასხვაობა არსებობს.
ხატის ნიშნების განსაზღვრულ ჩარჩოებში მოთავსება, მხატვრული ენის „გაკანონიკურების“ მიზეზი, როგორც ჩანს, მართლმადიდებლობის გამიწიერების საფრთხემ წარმოშვა.თუმანიშვილი დ. წერილები. ნარკვევები. გამ. ‘წმ.ნინო’ თბილისი, 2001 გვ.215თავად ტერმინის განსაკუთრებული მნიშვნელობით დამკვიდრება კი მამა პავლე ფლორენსკის სახელთან უნდა იყოს დაკავშირებული. ინწკირველი თ.  – „კანონიკური ხატწერის“ ცნების განმარტებისა და მოსაზრებების შესახებ. მოხსენებამისი ცნობილი ნაშრომის „იკონოსტასის“ ერთ-ერთი ნაწილიც „ხატის კანონიკური რეალიზმით“ სათაურდება.
ფლორენსკის მსგავსად, ევგენი ტრუბეცკოისა და შემდგომში ლეონიდ უსპენსკის იდეებს დაეფუძნა „ხატის ღვთისმეტყველება“, ამ თემაზე შექმნილი მათი უმთავრესი ნაშრომები კი, განსაკუთრებით  ლ. უსპენსკის „მართლმადიდებლური ხატის ღვთისმეტყველება“ - ხატმწერთა, იკონოლოგთა, ხელოვნებათმცოდნეთა და ხატის თემით დაინტერესებულ სხვა მკვლევართა ინტერესის უმთავრეს საგნად იქცა და, რაც მთავარია, ალბათ, ძირეული გავლენა მოახდინა XX საუკუნის და თანამედროვე ხატწერის იერსახეზე.
მაინც, „კანონიკურობის“ იდეას დღეისათვის არაერთი მოწინააღმდეგე ჰყავს საღვთისმეტყველო და სახელოვნებათმცოდნეო სივრცეებშიც. თუმცა, სანამ ამ აზრებს განვიხილავდეთ, მანამდე აღვნიშნავ, რომ ყველაზე გავრცელებული ის მოსაზრებაა, რომ ხატის საკრალური ენა თანდათან იხვეწებოდა და სრულყოფილებას მხოლოდ ბიზანტიურ ფორმებში მიაღწია. ფიგურა კარგავს მატერიალურ ფორმებს, ხდება ასკეტური, განსულიერებული, ერთი შეხედვით ხისტი, იშლება წინააღმდეგობა ფორმასა და შინაარსს შორის და საბოლოოდ მისი ფორმა სპირიტუალურ იდეალს მიუახლოვდა.Лазарев В.Н. История византийской живописи: М.: Искусство, 1986 გვ.62კანონი, ერთი მხრივ, გაგებულია, როგორც მკაცრად და საბოლოოდ შემუშავებული ნორმა, ფორმის სტრუქტურა, რომელიც ცვლილებებს არ ექვემდებარება, თუმცა, მხატვრის შემოქმედებითი თავისუფლება შენარჩუნებულია. ასეთი თვალსაზრისის პარადოქსულობას კი, ზოგიერთი ავტორი, სტილისა და მხატვრული ენის ცნებების აღრევასთან აკავშირებს. თითქოს გამოდის, რომ კანონიკური ფორმა - „ყველაზე ბუნებრივია არსებულ ფორმათა შორის“, Флоренский П. свящ. – Иконостасრომელიც ცვლილებებს არ ექვემდებარება, იგივეა, რაც მხატვრული ენა, ხოლო შემოქმედებითი თავისუფლება სტილის ცვლილების შესაძლებლობიდან გამომდინარეობს. თავად ამ ენაში კი იკონოგრაფიული სტრუქტურა, იკონოგრაფიული კანონი იგულისხმება. ამ გაგებით, კანონი სხვა არაფერია, თუ არა იკონოგრაფიული ნორმების ჩამოყალიბებული სისტემა, რადგან იკონოგრაფიული სიუჟეტის „ცნობადობა“ „ხატობის“ განმსაზღვრელი კრიტერიუმია.
„კანონის“ განმარტებას ცალკეული ავტორები მასთან „სტილის“ ცნების  განსაზღვრითა და დაპირისპირებით ცდილობენ. ერთნი წერენ, რომ საეკლესიო ხელოვნების სახე-ხატების სტილისტიკა, არა კანონით, არამედ უფრო ადგილობრივი მხატვრული ტრადიციებით, ეპოქის ესთეტიკური იდეალებითა ან სახელმწიფოებრივი დადგენილებებით განისაზღვრება. სტილი შეიძლება იყოს გამომსახველობითი საშუალებების განსაზღვრული ერთიანობა, რომელსაც მხატვრული ნაწარმოების იდეურ-შინაარსობრივი პროგრამა აყალიბებს. თუმცა, ხატის სტილური თავისებურებები ადგილობრივ, ეპოქისთვის დამახასიათებელ ნიშნებთან არის დაკავშირებული, რაც ფიგურების განსხვავებულ პროპორციებში, პორტრეტულ ტიპებში, ფერისა და ხაზის კონცეპციებსა და ნახატის ხარისხში გამოიხატება.Давидова М. Г., Е. Шлычкова - Понятие канона в современной иконописи и христианском искусстве
ვიქტორ კუტკოვოი თავის სტატიაში „ენისა და სტილის ურთიერთობაზე მართლმადიდებლურ ხატში“ აღნიშნავს, რომ ენისა და სტილის რაობას ხელოვნებათმცოდნეები არც თუ ისე მკაფიოდ გამოთქვამენ. მაგალითად, უსპენსკისთვის ხატის „სტილი“ მისი ისტორიის მანძილზე მთელი ქრისტიანული სამყაროს საკუთრება იყო და სხვა „სტილი“ არც არსებულა. თუმცა, ამასთან ამბობს, რომ ამ „სტილში“ შემავალი ენა ცვლილებებს ექვემდებარება. კუტკოვოი ხაზს უსვამს ამ მოსაზრების პარადოქსულობას და ამბობს, რომ უფრო სწორი იქნებოდა გვეთქვა, რომ ენაა უცვლელი, ხოლო მასში შემავალი ხატწერითი სტილი - ცვალებადი.  Кутковой В.  О соотношении языка и стиля в православной иконописи. Православие.Ru / Интернет-журнал, 26 мая 2008 г.მიუხედავად ამისა, სტილი არცთუ იშვიათად იგივდება ენასთან და პირიქით, ამიტომაც მათ შორის არსებული საზღვრის ანალიზი საკმაოდ რთულია. სტილში ძირითადად სხვადასხვა მხატვრისთვის, სკოლისთვის ან ეპოქისთვის დამახასიათებელი სახვითი სისტემების, მხატვრული გამომსახველობითი საშუალებების ერთიანობა იგულისხმება. ენა კი პიროვნებებს, ეროვნებებს შორის კომუნიკაციის საშუალებაა.Кутковой В. - დასახ. სტატია
კუტკოვოი სვამს კითხვას, შეიძლება თუ არა ხატად ჩაითვალოს არაკანონიკური ნამუშევარი. მისი აზრით, თუ ხატს მართლმადიდებლობისთვის მეტისმეტად უცხო ხასიათი აქვს, მაშინ ის ვერ შეასრულებს სალოცავი გამოსახულების როლს. „ენა მართლმადიდებლური სულის დამცავი კანონიკური ბირთვია, რომელიც ნაციონალურად გამოვლენილი სტილის საწყის მდგომარეობას განსაზღვრავს, და როგორც ენა, მჭიდროდ უკავშირდება ადგილობრივი ეკლესიის საღვთისმსახურო წესს. სტილისა და ენის ასეთი ურთიერთქმედება განსაკუთრებულად ხაზგასასმელია. ...ხატწერა, რომელიც იძენს ეროვნულ ფერადოვნებასა და ამა თუ იმ ეპოქის ანარეკლებს, არ კარგავს ღმერთთან კავშირისთვის შექმნილ ენას. მაგრამ ენა არ შემოიფარგლება მხოლოდ კომუნიკაციური როლით. ის იმ კულტურის სახეც არის, რომელსაც წარმოადგენს“.Кутковой В.- დასახ. სტატია
რასაკვირველია, არ შეიძლება სტილი იურიდიულად გაწერილი იყოს, მაგრამ მას მართლმადიდებლური მსოფლმხედველობის გარეთ არსებობაც არ ძალუძს. საკითხი არ ეხება მავანის მიერ ხატის სტილისტური მრავალფეროვნების აკრძალვას ან დაშვებას, არც რაღაც იდეალიზებული ეტალონის მასობრივ ტირაჟირებას, არამედ ქრისტიანულ იდეას, რომელიც არა მკვდარი სქემა, არამედ ღმერთსა და ადამიანს შორის არსებული ცოცხალი კომუნიკაციის - სინერგიის პირველწყაროა. Кутковой В.- დასახ. სტატია
დიაკვანი ანდრეი მუსინი კი, რომელიც ერთ-ერთია თანამედროვე მკვლევართა შორის, ვინც უსპენსკის მოსაზრებებს არ იზიარებს, წერს, რომ სტილი, ისევე, როგორც გამოსახულება აღმოსავლური ქრისტიანული ღვთისმეტყველებისთვის, ხელოვნების ფუნდამენტური კატეგორიაა. საინტერესოა თეოლოგიისა და სტილისტიკის ეტიმოლოგიურ კავშირზე დაკვირვება. ღვთისმეტყველება დაკავშირებულია ღმრთის ძის, როგორც სიტყვის, ასევე, იმ განსაკუთრებული სიტყვების არსებობასთან, რომლებიც ამოწმებენ ღმერთზე როგორც კატაფატურად, ასევე აპოფატურად. სტილის გაგება, უპირველესად, დაკავშირებული იყო სიტყვის გამომსახველობით შესაძლებლობებთან, შესაბამისად, ბუნებრივია, რომ მხატვრული სტილი გამოხატვას ეფუძნება. Мусин А.  Диак. - богословие образа и эволюция стиля
„სტილი ესთეტიკური გამოცდილების ფუნქციაა დროსა და სივრცეში.“ ხატწერის ახალი ნიშნები სავსებით შეესაბამებოდა როგორც ახალი ეპოქის გამოსახულებათა სისტემას, ასევე, სპირიტუალური, ზებუნებრივი გამოსახულების პრინციპებს, რაც, მიუხედავად კანონის მომხრეთა მიერ მხილებული „ნატუალისტური“ ფორმებისა, სიუჟეტში ძირითადი იკონოგრაფიული ნიშნების შენარჩუნებით ხორციელდებოდა. Мусин А.  Диак  - დასახ. ნაშრომი 
მუსინის აზრით, ყველაზე არსებითი იკონოგრაფიული და არა მხატვრულ-სტილისტური კანონია. ეს მიდგომა კი გულგრილად ეკიდება სტილის ევოლუციის პრობლემას. მისი აზრით, სწორედ იკონოგრაფიული სიუჟეტის „ცნობადობა“ ხდის გამოსახულებას რელიგიური სივრცისთვის მისაღებს და არა მისი სტილისტიკურ-მხატვრული თავისებურებები. შესაბამისად, სახე-ხატის თეოლოგია არ არის დამოკიდებული სტილის ევოლუციაზე. ამიტომ, ნებისმიერი ეპოქის საეკლესიო ხელოვნება იკონოლოგიურია, მხატვარს კი სრული პროფესიული თავისუფლება ენიჭება იმისათვის, რომ ქრისტიანული ხელოვნების გარეგნული ფორმები საკუთარ შინაგან ხედვას შეუსაბამოს. Мусин А.  Диак - დასახ. ნაშრომი
ავტორი ამბობს, რომ არავითარი „ხატის ღვთისმეტყველება“ არ არსებობს, რადგან ხატთაყვანისცემის არსობრივად განმსაზღვრელ, ღმრთის განკაცების დოგმატის ჭეშმარიტებას, ხატის სტილისტური სხვაობები ერთნაირად ამოწმებენ. Мусин А.  Диак - დასახ. ნაშრომი
მეტისმეტად გაბედულად იწყება ი. რიჟოვის ნაშრომი ხატის ფილოსოფიისა და აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ტრადიციების შესახებ: „კათოლიკე (იგულისხმება საყოველთო ეკლესია და არა ცალკეული კონფესია. ე.ვ.) ეკლესიაში ყოველთვის თავისუფლად თანაარსებობდნენ განსხვავებული კულტურული ტრადიციები, რითაც „ერთიანობისა და მრავალფეროვნების“ პრინციპი მტკიცდებოდა. მაგრამ დღეს ცალკეული „მართლმადიდებელი ენთუზიასტები“ ცდილობენ, ლამის განსაზღვრული მხატვრული სტილის კანონიზება მოახდინონ“.Рыжов. Ю.- Философия иконы в традиции Востока и Запада
ჩემი აზრით, იმ ავტორების შეხედულება ყველაზე მეტად ახლოს დგას ჭეშმარიტებასთან, რომელებიც ხატწერით კანონს ფორმასა და ფერში გადმოცემულ საეკლესიო ხედვად, მათი სიმბოლიკისა და დამუშავების პრინციპებად მიიჩნევენ, რომელიც შესაძლოა, ცვლილებებს დაექვემდებაროს თუ ახალ გამოცხადებებზე იქნება დაფუძნებული. სხვაგვარად, კანონის აბსოლუტურობის აღიარება ხატის კვდომის საფუძველი გახდებოდა. ამასთან, ვეთანხმები იმ აზრს, რომ ერთხელ ნაპოვნი ესთეტიკური ფორმების განმტკიცება უფრო დაკარგულ ტრადიციასთან კავშირის სურვილს გამოხატავსБельтин Х. - Образ и культ. История образа до эпохи искусства. Москва 2002  გვ.44და არა მარადიულ ჭეშმარიტებას. ეს თვალსაზრისი კი იკონოგრაფიული ცვლილებების დაშვებას გულისხმობს. მხოლოდ, ახალი ხატის შეფასების კრიტერიუმი მნახველში მის მიერ ლოცვითი განწყობის შექმნაა, მისი კომუნიკაციური, დიალოგური ფუნქციაა. ამგვარად, ყოველგვარი ფორმა ცვლილებებს ექვემდებარება, უცვლელი კი მხოლოდ ის არის, რაც ხატზე უნდა აისახებოდეს.
ჩემი უმთვრესი მიზანი, სწორედ აზრთა მრავალმხრივობიდან გამომდინარე, ისეთი პრობლემების წამოჭრა იყო, რომლებიც, ვფიქრობ, ძალიან აქტუალურია. განსხვავებული მოსაზრებების შედარების საფუძველზე კი, თანამედროვე სივრცეში მიმდინარე შემდეგი საინტერესო საკითხები გამოვლინდა:
ფოტო, რომელიც არასდროს ყოფილა დაკავშირებული საკრალურ სივრცესთან, ერთგვარი „ახალი ხატი“ - მისი ალტერნატივა გახდა. ცალკეული მაგალითების საფუძველზე აღმოვაჩინე, რომ წმინდანის ფოტო და ხატი გარკვეულთათვის თანაბრად საკრალური ხასიათისაა.

12.

მაგალითისთვის შეგვიძლია გამოვიყენოთ საქართველოს უახლოეს წარსულში წმინდანად შერაცხილი გაბრიელ ბერის (ურგებაძე) ფოტოსურათები, (ილ.1.) რომლებიც ხატების ადგილს იკავებენ, უფრო მეტიც, მის ხატებს შორის ერთ-ერთი - ფოტოსა და ხატის ერთგვარ ნაერთს წარმოადგენს (ილ2.): წმინდანის გავრცელებული ფოტოს რეპროდუქციიდან ამოჭრილი სახის ნაწილი დაწერილ ხატში ისეთივე კონტრასტით ფიგურირებს, როგორც ფერწერულად შესრულებული სახე - ჭედური სამოსის საფარველქვეშ, მაგ., ანჩისხატში. როგორც ჩანს, ხატის ხელით შესრულებული სივრცე მხოლოდ სამოსის ქვედა ნაწილსა და ფონს მოიცავს, რომელზეც წმინდანის ვინაობის აღმნიშვნელი წარწერებია მოცემული. ფიგურის სახის ფოტოგრაფიული ასლის გარშემო გამოსახული თავსაბურავი და შარავანდი კი სავარაუდებელია, რომ კომპიუტერული პროგრამის მეშვეობით არის შექმნილი, რადგან მხრების კონტურისა და თავსაბურავის შეხვედრის წერტილები ბუნდოვანია, რაც შეუძლებელია ხელით შექმნილ ხატში არსებობდეს. საერთო ჯამში, მოცემული ხატი ციფრული ნიმუშია და თანამედროვე საკრალურ სივრცეში რეპროდუქციის პრობლემასთანაც არის დაკავშირებული, რასაც მოგვიანებით შევეხებით.
შესაძლოა, ეს მოვლენა ხატის „რეფერენტის“ ავთენტურობის, პორტრეტული მსგავსების გადმოცემის აუცილებლობით ავხსნათ. თვით პირველი ხატმთაყვანისმცემლებისთვისაც გამოსახულება დოკუმენტური ფოტოგრაფიის როლს ასრულებდა. ალბათ, შემთხვევითი არ არის, რომ ქრისტიანული გამოსახულების ტრადიცია ქრისტეს ხელთუქმნელი ხატებიდან იწყება, რომლებიც ფოტოპორტრეტის მსგავსად თითქოს მექანიკური ანაბეჭდებია. ფერწერულმა ტრადიციამ, რამდენადმე, ასლების გადამრავლების ერთგვარი რეპროდუქციული როლიც იტვირთა. ამიტომ, ხატთაყვანისმცემლების თვალში ხატს ქრისტეს განკაცების მნიშვნელოვანი მტკიცებულების ფუნქცია ენიჭება.Бычков В. В. Феномен иконыღირსი თეოდორე სტუდიელიც პირდაპირ ამბობს: „... (ხატი) თაყვანის-იცემება არა იმის გამო, რომ მასში ნაკლები მსგავსებაა (პირველსახესთან), არამედ სწორედ იმიტომ, რომ წარმოადგენს (მის) მსგავსებას.“
ამასთან ერთად, არ უნდა დაგვავიწყდეს ისიც, რომ ხატზე გამოსახული პიროვნების ისტორიული სახე განღმრთობის შედეგად გარდაქმნილ, მარადიულ იერს იძენს, რაც ძირეულად განასხვავებს მას ფოტოპორტრეტისგან. ლ. უსპენსკი ხატის, როგორც მხოლოდ ისტორიული რეალობის ამსახველი გამოსახულების მიჩნევას ადარებს ურწმუნო ბრბოს მიერ ქრისტეს ხედვას, რომელიც მას მიწიერი ცხოვრების განმავლობაში გარს ეხვეოდა. ტრულის საეკლესიო კრების 82-ე კანონის ბოლო ნაწილის განმარტებისას (ერთ-ერთი იმ კანონთაგან, რომელშიც ხატის დოგმატური ფორმულირება მოხდა) ის წერს: „თუ მხსნელის, როგორც ჩვეულებრივი ადამიანის გამოსახვით შემოვიფარგლებით, როგორც ამას აკეთებს, მაგალითად, ფოტოგრაფია და საერო პორტრეტი, მაშინ ასეთი გამოსახულება მხოლოდ მის ცხოვრებას, განსაცდელებსა და სიკვდილს გაგვახსენებს, მაგრამ საეკლესიო გამოსახულების შემცველობა ამით ვერ შემოისაზღვრება, ვინაიდან გამოსახული პიროვნება სხვა ადამიანებისგან განსხვავდება. ის არა მხოლოდ ადამიანი, არამედ ღმერთ-კაცია. და გამოსახულებამ არამარტო მისი ცხოვრება უნდა გაგვახსენოს, არამედ მის სიდიადესაც უნდა მიუთითებდეს, „ღმრთის სიტყვის სიმაღლეს“. შესაბამისად, ერთი ისტორიული ფაქტის გამოსახვა არ არის საკმარისი იმისათვის, რომ გამოსახულება ხატად იქცეს“.Успенский Л. А. Богословие иконы Православной Церкви ამიტომ ხატის რეალიზმი სწორედ იმით გამოიხატება, რომ ის ორ, ისტორიულსა და ზედროულ რეალობას აერთიანებს.
ფოტოს, როგორც ხატის შემცვლელი გამოსახულების არსებობა, შესაძლოა, მისი საზრისული კვდომის ნიშნად მივიჩნიოთ. მთავარი აქცენტი თითქოს ფოტოზე გამოსახული წმინდა ადამიანის გარეგნული მახასიათებლების წარმოჩინებაზე კეთდება და განღმრთობის საღვთისმეტყველო დოგმატი მეორე შრეზე ინაცვლებს, თითქოს ერთ დროს ამქვეყნად რეალურად არსებული, გვერდით მყოფი, ჩვენი მსგავსი ადამიანი გვსურს კვლავ ხელშესახები გავხადოთ, ხოლო, მისი გარდაქმნილი ბუნების წარმოჩინება სახე-ხატში არაარსებითი ხდება.
როლან ბარტი თავის ცნობილ კვლევაში ფოტოს შესახებ ამბობს, რომ ფოტოს უძრაობა ორი თვალსაზრისის პერვერსიული აღრევის შედეგს წარმოადგენს: რეალურისა და ცოცხლის; საგნის ცოცხლადმყოფობის დამოწმება სიცოცხლის ილუზიას ქმნის. ეს დაბნეულობის შედეგად ხდება, რომელსაც რეალობა მარადიული ღირებულების სიმაღლეზე აჰყავს. მაგრამ მისი წარსულისკენ მიმართვისას ფოტო გვახსენებს, რომ რეფერენტი უკვე მკვდარია.Barthes R. – Camera lucidaთითქოს ეს უწყვეტი ილუზორული მოძრაობა სიკვდილსა და სიცოცხლეს შორის განაპირობებს კიდეც ფოტოს ხატით ჩანაცვლების მცდელობებს და ეს ჩვენი ეპოქის, ბარტისვე სიტყვებით რომ ვთქვათ - „ფოტოგრაფიული ექსტაზის“ ერთ-ერთ გამოხატულებად უნდა მივიჩნიოთ. ფოტოში „პიროვნება“ არასდროს შეესაბამება გამოსახულებას, ხატიც მხოლოდ პირველსახის ვიზულიზაციაა, მაგრამ უმთავრესი განსხვავება მათ შორის სწორედ რეალობისადმი დამოკიდებულებაშია. ფოტო წარმოგვიდგენს ჭეშმარიტად არსებულ, მაგრამ აღქმის თვალსაზრისით ცრუ რეალობას, სიმულაციას, აჩრდილს, რომელიც მკვდარია. ხატი კი ჭეშმარიტად არსებულ ისტორიულ სინამდვილესთან ერთად, მარადიულ რეალობაში დამკვიდრებულ ცოცხალ პიროვნებებს გამოხატავს და თუ ფოტოს შემთხვევაში აღმქმელისა და აღქმულის შეხვედრის ადგილი - ბრტყელი ზედაპირი, ორი სხვადასხვა დროის ილუზორული შეხების წერტილს წარმოადგენს, ხატზე გამოსახულისა და მორწმუნის დიალოგი ზედროულ სივრცეში, მარადიულობის „სიბრტყეზე“ მიმდინარეობს.

3.4.
5.

საქართველოს უახლოეს წარსულში კანონიზებული დიმიტრი ყიფიანის ხატზე (ილ.3) ფიგურა სამ მეოთხედშია მოცემული, ისევე, როგორც მის ცნობილ პორტრეტზე. საფიქრებელია, რომ ეს მოვლენაც პროტოტიპის ადვილად ამოცნობის სურვილზე მიუთითებს. იგივე შეიძლება ითქვას საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქის, წმ. ამბროსის (ხელაია) (ილ.4) და რამდენიმე წლის წინ წმინდანად შერაცხილი გრიგოლ ფერაძის ერთ-ერთ ხატზე. (ილ.5)
ზემოთ აღნიშნულ თემას ეხმიანება პორტრეტის, როგორც კიდევ ერთი ხატის საკრალურ სივრცეში არსებობის საკითხი.
ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ ხატში რეალიზმის მნიშვნელობა, მაგრამ აღსანიშნავია, რომ თანამედროვე მნახველის თვალს უჭირს, მაგალითად, ბიზანტიურ ხატში რეალურთან მსგავსება დაინახოს, უფრო მეტიც, ძნელი დასაჯერებელია, რომ ბიზანტიელები მათ მკაცრი პორტრეტული მსგავსების ნიმუშებად თვლიდნენ. ჰენრი მაგუაიერი ბიზანტიური პორტრეტის თანამედროვე აღქმას ანიმატორის საბავშვო მხატვრობაზე შეხედულებას ადარებს.Magurie H. – The Icons of their bodies. Princeton University press, Princeton, 1996 გვ. 15
თუმცა, როგორც უნდა აღვწეროთ ხატი, ბიზანტიელებს გამოსახულებების ბუნებრივობა ისეთ საფეხურზე აჰყავდათ, რომ მნახველს ექმნებოდა შთაბეჭდილება, თითქოს პირისპირ იმყოფებოდა წმინდანთან.Magurie H. - დასხ. ნაშრომი გვ. 7ამასთან, მათთვის ბევრი ნიშანი, რომელსაც თანამედროვე მაყურებელი ელის პორტრეტში, უსარგებლოდ იყო მიჩნეული, შეიძლება ითქვას, ხელისშემშლელ ფაქტორადაც კი. ისინი არ მიელტვოდნენ ფოტოგრაფიული ოპტიკური ილუზიების შექმნას, მათთვის უმთავრესი გამოსახულების განმარტებითი სიზუსტე იყო. წმინდანის ფიგურის იდენტიფიცირება კი ისეთი ნიშნების საშუალებით ხდებოდა, როგორიცაა სამოსი, ატრიბუტები, პორტრეტის ტიპი და წარწერა, სწორედ ამ ნიშნების ერთიანობა ქმნიდა მათთვის ჭეშმარიტი პორტრეტის ნიმუშს.Magurie H. - დასხ. ნაშრომი გვ.36-37ამ ერთგვარი კოდების გარეშე მათ უჭირდათ მსგავსების დანახვა, მაგალითისთვის, ცნობილია, რომ მათ არ შეეძლოთ დასავლურ გამოსახულებებში, ილუზიონისტური გამომსახველობის მიუხედავად, წმინდა ადამიანების ამოცნობა.Magurie H. - დასახ. ნაშრომი
თქმულიდან გამომდინარე გასაგებია, რომ ბიზანტიელებისთვის პროტოტიპის გარეგნობის ამსახველი ჩანახატების, სიტყვიერი თუ თხრობითი აღწერების არსებობა პორტრეტების შესაქმნელად ძირითად მასალას წარმოადგენდა. მაგრამ როგორ იქცეოდნენ ხატმწერები, თუ წმინდანის ხილული იერის შესახებ ინფორმაცია არ მოეპოვებოდათ? უპირველესად უნდა აღვნიშნოთ, რომ პორტრეტული მსგავსების დაცვა ყოველთვის არ არის შესაძლებელი, თუმცა, არსებობდა წმინდანის სასწაულებრივად გამოსახვისა (მაგ., მანდილიონი) და მისი ხილვის შემთხვევებიც. მაგრამ, ამ შემთხვევაში მათი წყარო, შესაძლოა, ღვთაებრივის ნაცვლად დემონური ყოფილიყო, ამიტომ ხატმწერთათვის სიძნელე ხილვათა ბუნების განსაზღვრა გახლდათ.Magurie H - დასახ. ნაშრომი გვ.13
ზემოთ მკაფიოდ განვსაზღვრეთ, რომ ხატწერა შორს დგას ბუნებრივი ფორმების ვირტუოზული გამოსახვისაგან. მაგრამ, თანამედროვე საკრალური სივრცე მაინც უშვებს საერო პორტრეტის აშკარა ნიშნების შემოჭრას და მისთვის ხატის წოდების მინიჭებას.

6

მაგალითისთვის ქაშუეთის ტაძრის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში განთავსებული, რამდენიმე წლის წინ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ წმინდანად შერაცხილი ილია ჭავჭავაძის გამოსახულება მოვიშველიოთ. (ილ.6) ღია მოყავისფრო ტონების ფონზე, სახარებით ხელში, თეთრ სამოსში მოცემული მდგომარე ფიგურა მაყურებლისკენ არის მიმართული. გარკვეული ნიშნები, როგორიაცაა რეპრეზენტატულობა, შარავანდი, განყენებული ფონი, მას საკრალურ ხასიათს სძენს, თუმცა, ფიგურის სახე, სხეული, სამოსი შუქ-ჩრდილოვანი მოდელირებით არის შესრულებული, ხელების მოძრაობა ანტიკური გრაციოზულობით ხასიათდება. სახე ისეა დამუშავებული, რომ პროტოტიპის ამოცნობა შეხედვისთანავეა შესაძლებელი.

7.

სხვა თანამედროვე წმინდანების ხატებზეც ადვილად შევნიშნავთ პროფანული პორტრეტისათვის დამახასიათებელ ნიშნებს. მაგალითად, წმინდანად შერაცხილი რუსეთის იმპერატორის ნიკოლოზ II-ის ერთ-ერთ გამოსახულებაზე (ილ.7) სამეფო მუნდირით შემოსილი წმინდანის სახე უფრო ილუზორულადაა მოდელირებული, ვიდრე ხატისათვის დამახასიათებელი მონასმებით შესრულებული.
ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ბიზანტიურ ხატზე გამოსახული ფიგურა მშრალი და მკვდარი ანატომიის მქონე იყო. პირიქით, ის ცოცხალ სტრუქტურას ასახავდა, რომელიც მნახველების ღრმად ემოციურ და სულიერ მოთხოვნილებებს პასუხობდა. Magurie H - დასახ. ნაშრომი გვ.4 მართალია, ხატი მისი იდეალური გაგებით, არ ისახავს მიზნად მნახველის აღელვებას, თუმცა, ეს სულაც არ ნიშნავს იმას, რომ მასში გრძნობისმიერი და ფსიქოლოგიური ელემენტები არ გვხვდება. უფრო მეტიც, სწორედ ხატი გადმოგვცემს მთელი თავისი სისრულით ადამიანურ შეგრძნებებს, რადგან აქ ყოველივე ადამიანური ღვთიურ მადლთან შერწყმულად გამოისახება. ხატი მიილტვის მნახველში გარდასახოს ყოველგვარი ბუნებრივი ემოცია, თვით გონება და ადამიანის შინაგანი ბუნებისთვის დამახასიათებელი თვისებები. Лосский В. Н. Успенский, Л. А  - Смысл икон, გვ-60-61
ხატის პროფანული პორტრეტით ჩანაცვლების საკითხი მხოლოდ თანამედროვე წმინდანების საკრალურ გამოსახულებებს არ უკავშირდება.
საინტერესოა გვიანი რენესანსული და მართლმადიდებლური გამოსახულებების ნიშნების შეკავშირებით შექმნილი ე.წ. სენტიმენტური იერის მქონე ხატების გაბატონების საკითხიც. ამ ილუზორული გამოსახულებების მზარდი პოპულარობით ხაზი ესმება დასავლური რელიგიური პორტრეტისა და მართლმადიდებლური ხატის არსობრივი განსხვავებების უგულებელყოფის ტენდენციას.

8.

ამ პროცესს საფუძველი ჯერ კიდევ XVII საუკუნეში ჩაეყარა, როდესაც განათლების დაბალი დონის გამო ევროპაში გამგზავრებული სტუდენტები, ორთოდოქსული ღვთისმეტყველებისგან განსხვავებული სულისკვეთებით ბრუნდებოდნენ სამშობლოში. თეოლოგიური სივრცის თანდათანობითმა ლათინიზაციამ ორთოდოქსულ და დასავლურ ხელოვნებას შორის ზღვარი წაშალა. Успенский, Л. А - დასახ. ნაშრომიბიზანტიური ხატის რელიგიურ ნახატად გარდაქმნის XVII საუკუნეში დაწყებული პროცესი, საბოლოოდ, XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნაზე სრულდება.Языкова И.К. - Богословие Иконы
მაგალითად, ზემოთ აღნიშნული ტიპის ნიმუშებს განეკუთვნება ბოდბის ტაძრის ივერიის ყოვლადწმინდა ღმრთისმშობლის ცნობილი სასწაულმოქმედი ხატი. (ილ.8) ჩვილედი წმინდანის გვიანი რუსული ხატებისთვის დამახასიათებელი გვირგვინის, გამოსახულების ზედა ნაწილში მოცემული საკმაოდ მოცულობითი ანგელოზების ფიგურების გარდა, ყველაზე ნიშნეული თვით ფიგურების სხეულის დამუშავებაა: ღვთისმშობლის სახე გვიანი რენესანსული მადონებისთვისა და მართლმადიდებლური ხატისთვის დამახასიათებელი ნიშნების ერთგვარ ნაზავს წარმოადგენს. მისი ფორმა  რენესანსულ იდეალიზმის გამოძახილსაც ატარებს და ორთოდოქსული სიმბოლიზმის ელემენტებსაც: მაგალითად, დიდი თვალები, რომლებიც წმინდანის მიერ ღმრთის მჭვრეტელობაზე, ვიწრო ცხვირი - სამოთხისეული სურნელების აღქმის უნარზე, ხოლო შემცირებული ტუჩები ღმრთის დიდებულებისა და სიყვარულის სისავსისგან მეტყველების უნარის დაკარგვაზე Hart A.- sacred icons (a catalogue of an exhibition of new and old icons), http://aidanharticons.com/category/articles/მიუთითებენ, შენარჩუნებულია, როგორც ეს კლასიკურ ხატებში გვხვდება, თუმცა, ფორმებს შორის ღრმა, რბილი შუქ-ჩრდილოვანი გადასვლები და გლუვი კანი გვიანი რენესანსის სტილს უფრო ეხმიანება, ვიდრე ორთოდოქსული ხატის ზოგად ვიზუალურ მახასიათებლებს.

9.

იგივე შეიძლება ითქვას წმინდა ნინოს ქართულ ხატზე, (ილ.9) მაგრამ ბოდბის ხატისგან განსხვავებით, აქ უფრო მკვეთრი შუქ-ჩრდილოვანი კონტრასტი გვხვდება. უფრო ცხადად